تبلیغات
ایران ، ،تاریخ و فرهنگ ، تات ، تاکستان ، تاتی ، چهره های تات ، هنر - مز د ک و آیین مزدکی
ایران ، ،تاریخ و فرهنگ ، تات ، تاکستان ، تاتی ، چهره های تات ، هنر

مز د ک و آیین مزدکی

نویسنده :بهمن رحمانی
تاریخ:جمعه 1 خرداد 1394-12:01 ب.ظ

 

بیامـد یکی مـرد مـزدک بنــام

سخنگوی و با دانش و رای وکام

 

مزدک پور بامداد که به قولی زادگاهش نشابور و به قول طبری از مدریه شهری برساحل دجله و شاید کوت العماره ی کنونی بود . گفتنی است که مزدک ،خود نخستین مؤسس و بانی آئین مزدکی نیست . نخستین کسی که آغاز بحث نوینی در عقاید مانی گذاشت و در نقش نور و ظلمت بدان نحو که مانی گفته و نور را ناتوان و مقهور ظلمت شمرده است ، تردید کرد، شخصی بود بنام  بوندس که در قرن سوم میلادی و در زمان دیوکلیسین می زیسته و حدس می زنند که نام وی صورت یونانی  یا رومی نام فارسی بوندک باشد . بوندک یا بوندس   در بیزانس نظریات خود را پخش می کرد .

 شخصی دیگر به نام زرتشت خرک ، گویا از مردم فسا، دنباله ی کار بوندک را گرفت و آئین وی را تکمیل نمود و زمینه ی کیش (  زرتشتکان ، درست دینی ) را گذاشت..  مزدک که مردی روحانی اندرزگر یا واعظی از پیروان کیش زرتشتکان بود ،موفق شد در دوران گرفتاری های اجتماعی و ناخرسندی  مردم به خاطر صفاتی  چون بیان،اندیشه و  منطق  نیرومند خود ، آموزش های  خویش را در پیروز مندانه دنبال کند . سخنان شورانگیز مزدک ، در باره ی اصول کیش زرتشتکان مردم مستعد و ناخرسند را به جنبش آورد و گروهی انبوه به وی پیوستند .

به قول خواجه نظام الملک مردمان  پنهان و آشکار در مذهب مزدک شدند .

و به قول فردوسی:

 

همی     گشت     درویش   با    او     یکی                      اگر     پیر     بود       و       اگر      کودکی

 

قباد که ، از روحانیون و اشراف دل پری داشت و از دخالت های آنها در تعیین جانشین و حمایت آنها از سوخرا و رفتار قبلی آنها نسبت به پدر و  برادرش بلاش که بدست روحانیون و اشراف کور شد، دلخون بود ،  شاید هم    به حدس برخی، از دوران کودکی  گرایشی مانوی در افکارش موجود بوده است و نیز از موج عظیم مردم طاغی هراسیده و درصدد بازی با نهضت و تظاهر به سازش و نرمش بود  ، با جنبش کنار آمد و راه رفق و مدارا و حتی حمایت و  دستیاری را با مزدکیان در پیش می گیرد و به سخنان مزدک اندرزگر در باره ی لزوم گشودن در انبارهای غله به روی قحطی زدگان و .....تن در میدهد .

اما  روحانیون و اشراف در مقابل این جریان که به هیچ وجه با منافع و هدف های آنان  سازگار نبود  ، واکنش شدیدی  نشان می دهند و در سال 496 یعنی یک سال پس از آغاز شورش قباد را از سلطنت خلع و برادرش زاماسپ را به جایش می نشانند .

قباد از چنگ رقبا و دشمنان خود می گریزد و به نزد خاقان هیاطله خوشنواز (  اخشون وار) می رود و با وی پیمان می بندد و خوشنواز دخترش را به زنی به او می دهد. قباد با کمک هیاطله  ، زاماسپ را بر می اندازد و دوباره بر اریکه ی شاهی استوار می شود .

ولی این بار با مزدکیان راه سردی در پیش میگیرد . با این حال مزدکیان کماکان بمثابه ی سلک نیرومندی که تکیه گاهشان مستمندان شهر و ده، به قول دینکرت  نیوروزدها ، هستند ، نه فقط در جامعه بلکه در دربار صاحب نفوذند .

از آنجا که قباد بر سر جانشینی خسرو کواتان با مزدکیان اختلاف می یابد با کمک اشراف و با استفاده از تناقصات درونی خود نهضت ، بهانه ای جسته  ،آنان را به محاکمه می کشد و با حضور روحانیون بزرگ زرتشتی چون دادهرمز ،  آذرفرن بغ ، آذر مهر ،  بُخت آفرید ، آذربد  و اسقف ها ی مسیحیان ایران چون  گلوزانس ، بازانس و...  آنان را به بد دینی محکوم می سازد . خسرو کواتان مأمور اجرای حکم جابرانه ی دادگاه می شود و در زمستان سال 524 ( بقولی 25 ژانویه )  مزدک و هزاران تن از پیروانش به فجیع ترین و قساوت کارانه ترین وضع نابود می گردند .

 جنبش مزدک در ایران از ششمین سال سلطنت قباد ،سال 494  میلادی آغاز شد و تا سال 524 م. ادامه یافت یعنی  قریب سی سال از سلطنت قباد را در برگرفت . جنبش طی یک سال اول مورد حمایت قباد بود و گسترش عظیم داشت .

به قول گیرشمن :  ملت ، همگی ، تابع نهضت مزدکی شده بود.  این نهضت طی سه سال حکومت ،زاماسپ بطور حتم تحت فشار و تعقیب قرار داشت . در بیست و پنج شش سال بعد با آنکه دیگر از حمایت اولیه ی قباد برخوردار نبود ولی هنوز نقشی بزرگ در حیات سیاسی و اجتماعی ایران ایفا می کرد تا آنکه پس از سازش کامل قباد و اشراف و روحانیون و توافق آنها بر سر جانشینی خسرو ، شاه ساسانی دیگر بازی با مزدکیان را زاید می داند و درصدد محو آنها بر می آید .

آنچه که مسلم است در آغاز جنبش خشم و غضب مردم به حد اعلا و جامعه را طوفانی عظیم فرا گرفته بود. بعدها مزدک بامدادان  علیرغم گذشت سالیان توانست پیشوای با نفوذ و مسلم انقلاب بماند و تنها کشتاری موحش و نامردانه بطور موقت آنها را از صحنه بدر ساخت .

جریان این کشتار را  حسن توسی نامور به خواجه نظام الملک درکتاب  سیاست نامه ، فصل 45 – اندر خروج مزدک و مذهب او و چگونگی کشته شدن او به دست نوشیروان عادل ، به تفصیل شرح داده  که به یقین ،حاوی نکات افسانه آمیز و افترا زنانه است. در عین حال شیوه ی طبقات حاکمه را در محو این جنبش انقلابی نشان می دهد . این شیوه عبارتست از فریب و جلب اعتماد کامل مزدک و سپس محو بی رحمانه و دژخیمانه ی یاران او از طریق زنده بگور کردن .

خواجه نظام الملک از قول خسرو انوشیروان می نویسد :

 مزدک را کشتن آسانست ، لیکن تُبّع او بسیارند . چون او را بکشم ،مزدکیان بگریزند و پراکنده شوند و مردمان را دعوت کنند و جایگاهی محکم به دست آرند و ما را و مملکت را کار دهند . ما را تدبیری باید کرد چنانک یکبار کشته شوند و یک تن از ایشان زنده نماند.

 

سپس خواجه نظام الملک شرح می دهد که چگونه قباد و خسرو مزدک را فریب دادند و او را گفتند که هواداران خود را جریده کند و سپس آنها را به عنوان دعوت خلعت دادن  "بیستگان و سیگان" به باغی بردند و نابود کردند . با آنکه طبقه ی حاکمه ی عصر به قول خود ، آئین مزدکی و جنبش مزدکیان را ریشه کن ساخت ، تا دیری روح طاغی مزدکی بمثابه ی تجلی عالی عواطف انسانی و دشمنی با بیدادگران هر چندی یکبار طی قرون مدید در کالبد جامعه ی ما ظهور می کند و بیمرگی اندیشه های روشن و حق پرستانه را مبرهن می سازد .


آیا می دانید اندیشه های روشن و حق پرستانه که مزدک مبلغ چیره دست آن بود ، چه بود؟


 پیش از بیان آئین مزدک  ، باید گفت بهیچوجه روشن نیست که  تعالیمی که به مزدک منسوب است تا کجا نتیجه ی فکر بوندس ( بوندک ) و زرتشت خرک است و از کجا محصول تفکر مزدک .

 این افکار التقاطی  دارای سرچشمه های فکری به کلی مختلفی است از آیین زرتشت پیامبر ایرانی،آیین مسیح پیامبر،آیین مانوی و... ولی از جهت روح انقلابی خود ، یکپارچه و هماهنگ است و عقل چنین  حکم میکند که شهرت عظیم این افکار به نام مبلغ برجسته و فصیح و دلاور آن مزدک بامدادان  مسلماً فقط نتیجه ی اشاعه ی آنها بوسیله ی این مرد نیست بلکه قرینه ایست بر تعلق آنها به وی .

صاحب دبستان المذاهب حتی کتاب مذهبی " دسناد " را که متضمن قوانین مزدکی بود به مزدک نسبت میدهد.  به هر صورت از آنجا که عظمت مزدک به ویژه در افاده و اشاعه ی این آئین است که دینکرت آنرا به نام وی " مزدکیکان " می نامد.

ما به بیان وسیع تراجزای آموزش مزدک می پردازیم   :

 

الف – آموزش نور و ظلمت

 

در آموزش مانی مسئله ی نور و ظلمت و نبرد این دو عنصر با یکدیگر جای مرکزی را اشغال می کند .منتها آموزش مانی از جهت ماهیت خود یک آموزش بدبینانه است زیرا حرکت نور را مانند ظلمت غیر ارادی و منفعل ( پاسیف ) می شمارد و نور را ناتوان و مقهور پنجه ی ظلمت میداند .

ولی در آموزش مزدک روح این مسئله بکلی دگرگون شده است . نور آگاه ولی ظلمت کور است و مزدک برآنست که حرکت نور ارادی و حرکت ظلمت غیر ارادی است ، لذا نصرت و غلبه ی نور ضروری و قطعی و نصرت و غلبه ی ظلمت تصادفی و موقتی است . مزدک تداخل نور و ظلمت و پیدایش جهان مادی را طبق این مقدمه امری تصادفی می داند .ولی برای این تداخل سه مرحله قائل است .

 

مرحلة اول – مرحله ی بندهشن – در این مرحله نور و ظلمت مخلوط نیستند و هر یک بالاستقلال وجود دارند .

 

مرحلة‌دوم – مرحله ی گومیزشن یا مرحله ی اختلاط – در این دوران این دو عنصر با یکدیگر در می آمیزند.

 

مرحلة سوم – مرحله ی ویچارشن یا جدا شدن نور از ظلمت که وقوع آتی این امر مسلم است و تحقق آن با یاری و مساعدت مردم از نور و نبرد با نیروهای ظلمانی میسر است .

وظیفه ی آدمی است که نور را از چنگ ظلمت برهاند و به این مرحله ی تصادفی "گومیزشن "خاتمه دهد و نور را بر مسند قدرت و اصالت خود بنشاند . نکتة شگرف انقلابی در آئین مزدک همانا تبلیغ این مسئله است که باید از طریق جهاد و مبارزه نور را از مرحله ی گومیزش به مرحله ی ویچارشن رساند ، نور را از اختلاط ظلمانی رهاند ، پرتوهای روشن را از آویزش حلقه های تاریک نجات بخشید .این نظر بنیاد تمام نظریای بعدی اوست .

مزدک می افزاید که ظفر نهائی با نور است . زیرا نور اصولاً بر ظلمت مسلط است ، نهایت غلبه و تسلطش کافی نیست . لذا کوشش و تلاش و پیکار آدمی  در راه رهائی نور  قطعاً با ظفر و پیروزی مقرون خواهد بود. بدین سان آموزش مزدک در باره ی نور و ظلمت تماماً یک آموزش خوش بینانه و پیکارجویانه است .

 

 ب – آموزش عدالت و برابری

 

ویژگی مهم آموزش مزدک در آنست که این آئین به توضیح پدیده های اجتماعی و انتقاد از آنها می پردازد و جهان شناسی خود را بر مسائل معیشت روزانه انطباق می دهد . مسئله ای که نظر مزدک را جلب میکند نشان دادن ریشه های نابرابری در جامعه و راه حصول به عدالت و مساوات است . 

 به نظر مزدک نعمت های مادی را آورمزدا یکسان در دسترس مردم قرار داده است و نابرابری از آنجا برخاست که کسانی از طریق قهر و جبر خواسته اند، اموال متعلق به دیگران را تصرف کنند .

پیگولوسکایا حدس می زند که این آموزش مزدک مستقیماً به مسئلة تلاشی املاک مشاع دهقانان آزاد ، یعنی کدگ ها و ویس ها، مربوط است . بنا به استدلال این مؤلف ، در کتاب پهلوی " ماتیکان هزار داتستان "، یعنی تفسیر مجموعه ی قوانین  و اسناد مکشوفه در اورامان دلایل متعددی وجود دارد حاکی از آنکه اشراف ، اراضی دهقانان را به زور غصب می کردند و یا دهقانان بی پا ناچار می شدند ، زمین های خود را بدانها بفروشند . مشاهده این جریان در ذهن مزدک این اندیشه را که  " غصب و تصرف قهری منشاء  "  نابرابریست " پدید می آورد .پس نابرابری در تقسیم خواسته ها و نعمت های مادی ریشه ی ظلم است و راه نیل به عدالت رفع نابرابری یعنی استقرار مساوات در برخورداری از نعمت های  مادی است .

خواجه نظام الملک در سیاست نامه این مطلب را چنین بیان کرده است :

 مزدک گفت :  مال بخشیده ای است ، میان مردمان که همه بندگان خدایند و فرزندان آدمند و به چه حاجتمند کردند باید که مال یکدیگر خرج کنند تا هیچکس را بی برگی نباشد و درماندگی.  متساوی دلی باشد .

 پیگولوسکایا بر این باور است  که اندیشه ی مساوات و برابری را مزدک از یک پدیده ی دیگر جامعه ی زمان بنام " همبائیه " می گیرد وهم بائی از فعل بایستن یعنی تلازم مشترک . "همبائیه "عبارت بود از تعاون در معاملات ، خرید مشترک و دریافت درآمد مشترک که در دوران ساسانی رواج داشته است .

تمایل به بازگشت به مالکیت مشاع دهقانان آزاد و شیوه ی همبائی پایه های مشخص و مادی تفکر مزدک در باره ی مساوات و برابری است . این استدلالات پیگولوسکایا نه تنها جالب بلکه مسلماً دارای هسته ی معقول جدی است . مزدک "کمونیسم "خود را در باره ی تساوی وبرخورداری از نعم مادی از اثیر دماغ خود استخراج نکرده و مسلماً ناظر به واقعیات عینی زمان خود بوده است . کمونیسم دهقانی مزدک ندائی بود برای بازگشت به مالکیت مشاع که فئودالیسم آنرا متلاشی می ساخت .  بازگشت به مساوات دودمانی که رشد جامعه ی فئودال آنرا بر هم میزد.


 مانی معتقد به وجود پنج عنصر بود . جهان را از این پنج عنصر مرکب میدانست . عناصر از نظر مانی عبارت بودند از اثیر ، نسیم ، نور ، آب ، آتش. آموزش مزدک در مورد عناصر با آموزش مانی تفاوت دارد .

مزدک به سه عنصر معتقد است : آب،آتش، خاک . مزدک در اینجا نیز مانند آموزش نور و ظلمت مطلب را به مسائل اجتماعی پیوند میدهد و می گوید همان طور که آب و زمین و آتش متعلق به همگان است ، به همان ترتیب نعمات مادی باید از آن همگان باشد . بدینسان همگانی بودن نعمات مادی ثمره و نتیجه ی عامیت عناصر است که جهان از ترکیب آنها ساخته شده است .

 

به نظر مزدک نابرابری و عدم مساوات موجود در جامعه ریشه ی کین و رشگ و خشم و جنگ است . همانا این بلیات است که زندگی بشری را تیره ساخته است . اگر نابرابری در استفاده از نعم مادی از میان برود پایه ی مادی و اجتماعی این بلیات عظیم اجتماعی نیز از میان خواهد رفت و کین و رشک و خشم و جنگ جای خود را به آشتی و مهر و دوستی و داد خواهد داد . جهاد در راه پیروزی نور همان جهاد در راه پیروزی برابری و دادگری و مهر و آشتی و دوستی است و همه ی اینها نبرد اهورائی و ایزدی علیه اهریمن است .


فردوسی این تعالیم را در شاهنامه بدین نحو آورده است:

 

بپیچاند  از  راستی  پنج  چیز

 

که  دانا  بر  این پنج نفزود نیز

 

کجا  رشگ  و  کین  است   و   خشم   و   نیاز

 

به     پنجم    که     گردد     بر   او    چیره   آز

 

زن در آیین مزدکی :

در همین جا باید از مسئله ی زن در آموزش مزدک صحبت کنیم . تقریباً همه ی مورخین باستان یادآوری می کنند که مزدک شعار " اشتراک زنان " را درمیان گذاشت . با آنکه این مطالب مسلماً محتوی نکات افترا آمیز است ولی نمی توان ، بکلی آنرا مجعول شمرد .

مسئله ی زناشویی در دوران مزدک مسئله ی حادی بود . تعدد زوجات و داشتن حرم های بزرگ ( شپستان ) برای اشراف مجاز بود . در حرم های اشراف علاوه بر " پادشازن "  که کدبانوی سرای محسوب می شدند، تعداد بیشماری   " چاکرزنان  " زندگی می کردند . از آن گذشته  " خوته دسی " یا ازدواج با محارم در نزد اشراف مجاز بود !؟

داستان پهلوی  ویسه و رامین که فخرالدین اسعد گرکانی آنرا با چنان مهارت به شعر پارسی دری گزارده است.  داستان دو عاشقی است که در عین حال برادر و خواهرند . در این شرایط احتمال محرومیت های شدید جنسی مردم مستمند ، تجاوزات خشن ناموسی از طرف اشراف به زنان دهقانان و فقرای شهری فراوان است .

افزون بر آن  باید در نظر داشت که در میان اقوامی که در مجاورت ایران زندگی می کردند، مانند ماساژت ها و هیاطله ( هپتالی ها) هنوز ازدواج گروهی مرسوم بود . همه ی این ملاحظات ما را بدین نتیجه می رساند که مزدک نوعی اصلاحات در مسئله ی زناشوئی که مقررات آن بر ما روشن نیست و الغاء حرم و تعدد زوجات را خواستار بوده است !

اشراف الغای حرم و تعدد زوجات را در حکم آن می دانستند که همراه اموالشان ،نوامیس آنها نیز بوسیله ی اراذل ، غارت شده و اشتراکی گردیده است . از این سبب بعدها در دوران پس از اسلام به مزدکیان  و پیروان این روش ها نام  " اباحیه " نیز داده شده است !

 بهر روی  با توجه به سیمای اخلاقی مزدک که مردی بی نهایت مهربان و بی آزار و ریاضت کش بوده و با توجه به بخش های دیگر تعالیم وی ،  تصور آنکه مزدک بدعت هائی برای عنان گسستگی شهوانی گذارده باشد ، محال است . هرگزنباید اندکی تردید داشت که آموزش مزدک در این زمینه ناشی از روح تعالیم اوست که بر تجلیل برابری و داگستری و مردم دوستی مبتنی است .

 آموزش مزدک در باره ی برابری و عدالت را مورخین معاصر "کمونیسم مزدکی" یا "کمونیسم ایرانی" نام نهاده اند .

 رومن گیرشمن مینویسد :

 

"برنامه ی مزدک که بحق کمونیسم ایرانی است ، یک برنامه ی انقلابی حقیقی بشمار میرفت".

 

باید گفت از جهت علمی این نامگذاری بلامانع است زیرا اشکال مختلف کمونیسم ابتدائی که با کمونیسم علمی تفاوت اساسی دارد، مبتنی بر خواست مساوات مطلق ، هموارطلبی و برابری جوئی بوده است .

این کمونیسم که شعار آن " تقسیم مساوی اموال موجود بین همگان  " است با کمونیسم علمی معاصر که بمثابه ی مرحله ی دوم جامعه ی کمونیستی ( پس از مرحله ی سوسیالیستی است ) و شعار آن "از هر کس به اندازه ی استعدادش و بهر کس به اندازه ی نیازش" میباشد ، تفاوت اساسی دارد.

کمونیسم ابتدائی متعلق به دوران های سافل رشد قوای مولده و کمونیسم معاصر متعلق به دورانهای عالی رشد قوای مواده و تولید ماشینی است . به همین جهت نباید بین کمونیسم مزدکی و آموزش سوسیالیسم علمی علامت تساوی گذاشت با آنکه مسلماً کمونیسم مزدکی فصلی از تاریخ تکامل اندیشه ی کمونیستی بشری است و با اندیشه ی معاصر کمونیستی از این جهت پیوند باطنی دارد.

 

 ج - آموزش بی آزاری و ریاضت

 

مزدک به ویژه برای " برگزیدگان " دین خود که مانند برگزیدگان کیش مانی هسته ی مرکزی جنبش بودند، دو اصل ریاضت و آزار نرساندن را مقرر داشته بود . مزدک کشتن و زیان رساندن به دیگران را اکیداً ممنوع می داشت و تعلیم می داد که حتی به دشمن باید مهربان بود .


 -  چند منبع برای مطالعه در باره ی   مزدک :

در باره ی مزدک بامدادان پیشوای جنبش بزرگ اجتماعی مساوات طلبانه ی دهقانان و فقرای شهری دوران ساسانی      ( اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم میلادی ) می توان از سرچشمه های مختلف ایرانی ، عرب‌ی، سوریایی، بیزانسی اطلاعات فراوان بدست آورد .

1- "تاریخ الرسل و الملوک"  -  طبری

2-  "یتیمه الدهر"  -  ابومنصور ثعالبی

3-  "مروج الذهب" -  مسعودی

4-  "ملل و نحل" - ابوالفتح محمد بن عباس شهرستانی

5-"سیاست نامه" - خواجه نظام الملک

6-"شاهنامه" - ابر مرد حماسی سرای ایران زمین ،حکیم ابوالقاسم فردوسی

7- کتاب پهلوی "خداینامه" که بطور یقین منبع شاهنامه فردوسی  بوده است.

8-  کتاب پهلوی "مزدک نامه" که منبع اصلی سیاست نامه خواجه نظام الملک بوده است.

9- اثر یشوعا ستلیت واقعه نگار سوریایی- معاصر جنبش مزدکی بود

10-  پرکپ قیصاری واقعه نگار بیزانسی که معاصر جنبش بود

11-پژو هش های پروفسور آرتور  کریستنسن دانمارکی 

12- پژوهنده ی چک دکتر آتاکارکلیما.
13-مجموعه ی "شمه ای از تاریخ عقاید اجتماعی و سیاسی"در باره ی مزدک تحت عنوان "اندیشه ی برابری در آموزش مزدکیان"-
بانو پیگولوسکایا عضو پیوسته ی فرهنگستان علوم شوروی 

 

این پژوهندگان گرانقدر به ویژه پرفسور کریستنسن و دکتر کلیما تحقیقات وسیع و مفصل و جامعی انجام داده اند.بطوری که نکته ی مهم ناگفته ای باقی نگذاشته اند. لذا بررسی حاضر فقط ممکن است از جهت افاده ی منظم و موجز عمده ترین مسائل و تلفیق نظریات و تحلیل ها ، همراه برخی استنتاجات مستقلانه قابل اعتنا قرار گیرد .






داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
What makes you grow taller during puberty?
شنبه 31 تیر 1396 01:38 ق.ظ
Hi just wanted to give you a quick heads up and let
you know a few of the pictures aren't loading properly.
I'm not sure why but I think its a linking issue.
I've tried it in two different internet browsers and both show the same results.
What is a heel lift?
جمعه 30 تیر 1396 10:50 ب.ظ
Hi there! I just wanted to ask if you ever have any issues
with hackers? My last blog (wordpress) was hacked and I ended up losing a few months of hard work due to no back up.

Do you have any methods to prevent hackers?
Archie
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 03:27 ق.ظ
I do accept as true with all the ideas you've presented in your post.

They are really convincing and will certainly work.
Still, the posts are too short for novices. Could
you please extend them a little from next time? Thank you for the post.
manicure
چهارشنبه 13 اردیبهشت 1396 11:54 ب.ظ
Excellent blog! Do you have any tips and hints for aspiring writers?

I'm planning to start my own blog soon but I'm
a little lost on everything. Would you recommend starting with
a free platform like Wordpress or go for a paid option? There are
so many choices out there that I'm totally overwhelmed ..
Any recommendations? Appreciate it!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر